در نظام بانک‌داری اسلامی، «قرض‌‌‌الحسنه عقدي است كه به موجب آن، بانک مبلغ معینی را طبق ضوابط مقرر به اشخاص حقیقی یا حقوقی قرض می‌دهد و قرض‏گيرنده موظف است طبق شرایط تعیین‌شده و در پایان دورۀ مقرر، همان مبلغ را بدون هیچ‌گونه افزایش (سود) یا کاهش (زیان
  • 1395/8/26 11/16/2016 4:00:42 PM 11/16/2016 4:00:42 PM
  • 0
  • 204

چکیده

واژۀ «قرض» در عربی به معنای «بریدن» و واژۀ «حسنه» به معنای «نیکی کردن» است. از نظر لغوی، «قرض‌الحسنه» به معنای «وام نیکو» می‌باشد. قرض‌‌‌الحسنه عقدي است كه به موجب آن قرض‏دهنده، مقدار معيني از دارایی خود را به‌صورت وام بدون سود (بهره) در اختیار قرض‏گيرنده می‌گذارد و قرض‏گيرنده موظف است طبق شرایط تعیین‌شده و در پایان دورۀ مقرر، مثل یا قیمت آن را بدون هیچ‌گونه افزایش (سود) یا کاهش (زیان) به قرض‌دهنده بازگرداند. در قرآن، خداوند قرض‌الحسنه را «قرض‌دهی به خودش» و بازگرداندن پاداش و منفعت چندین برابری آن را «بر عهدۀ خودش» بیان می‌کند.الزام قرآن بر بکارگیری عبارت «قرض‌الحسنه» نشان از تأکید قرآن بر آن دارد که «قرض دادن» در اسلام باید به‌صورت «نیكو» انجام شود. در نظام بانک‌داری اسلامی، قرض‌‌‌الحسنه عقدي است كه به موجب آن، بانک مبلغ معینی را طبق ضوابط مقرر به اشخاص حقیقی یا حقوقی قرض می‌دهد و قرض‏گيرنده موظف است طبق شرایط تعیین‌شده و در پایان دورۀ مقرر، همان مبلغ را بدون هیچ‌گونه افزایش (سود) یا کاهش (زیان) به اضافۀ کارمزد خدمات به بانک بازگرداند.

 

تعریف قرض‌الحسنه

عبارت قرض‌الحسنه از دو واژۀ «قرض» و «حسنه» تشکیل شده است. واژۀ «قرض» در عربی به معنای «بریدن» است. با قرض دادن، قرض‌دهنده قسمتی از دارایی‌هایش را جدا کرده (بریده) و به‌صورت وام به قرض‌گیرنده می‌دهد؛ به همین دلیل به آن قرض گفته می‌شود. واژۀ «حسنه» از مشتقات واژۀ «احسان»، در عربی به معنای «نیکی کردن» به دیگران است. در قرض‌الحسنه، قرض‌دهنده با هدف نیکی کردن، قسمتی از دارایی‌های خود را به‌صورت وام بدون سود (بهره) به قرض‌گیرنده می‌دهد.

در یک تعریف جامع، «قرض‌‌‌الحسنه عقدي است كه به موجب آن قرض‏دهنده، مقدار معيني از دارایی خود اعم از مالی (پول، اوراق بهادار) یا غیرمالی (طلا، اثاثیه، کالا) را با هدف کار نیک به‌صورت وام بدون سود (بهره) در اختیار قرض‏گيرنده می‌گذارد و قرض‏گيرنده موظف است طبق شرایط تعیین‌شده و در پایان دورۀ مقرر، مثل یا قیمت آن را بدون هیچ‌گونه افزایش (سود) یا کاهش (زیان) به قرض‌دهنده بازگرداند.» بنابراین، قرض‌الحسنه، وام بدون سودی است که به افراد نیازمند داده می‌شود و باید در پایان مهلت مقرر بدون هیچ‌گونه اضافه یا کسر، بازپرداخت شود.

اعطای قرض‌الحسنه نیازمند وارستگی از تعلقات دنیوی است، زیرا انسان وابسته، ممکن است حاضر به اعطای وام بدون بهره به نیازمندان نشود.

 

قرض‌الحسنه در قرآن

واژۀ «قرض» در هيچ‌يك از آيات قرآن به تنهايي به‌کار نرفته، بلکه همواره به دنبال آن، واژۀ «حسنه» نیز آمده و ترکیب «قرض الحسنه» را ایجاد کرده است. الزام قرآن بر بکارگیری عبارت «قرض‌الحسنه» -و نه صرفاً واژۀ «قرض»- نشان از تأکید قرآن بر آن دارد که «قرض دادن» در اسلام باید به‌صورت «نیكو» انجام شود. البته تعابیر مختلفی بر «نیکویی» قابل ذکر است، از جمله آنکه قرض باید (1) آبرومندانه باشد؛ (2) بی‌منّت باشد؛ (3) از روی تمایل و علاقه باشد؛ (4) برای خشنودی خدا باشد؛ (5) بدون انتظار و درخواست سود (بهره) باشد.

در نظام مالی و بانک‌داری اسلامی، «قرض الحسنه» صرفاً به وام بدون سود (بهره) تعلق می‌گیرد. (علت تصریح «عدم درخواست سود (بهره)» به عنوان ویژگی وام قرض‌الحسنه در بانک‌داری اسلامی، تبیین‌پذیری مالی آن است و عدم تصریح دیگر موارد، رعایت آن در وام قرض‌الحسنه را نقض نمی‌کند.) اما در قرآن «قرض‌الحسنه» فراتر از مبحث وام‌دهی مالی است. با توجه به قرآن، هر قرض نیکویی که انسان برای خشنودی خدا به دیگران بدهد، در واقع خداوند را مقروض خود ساخته و پاداش آن -نه اصل مورد قرض- را نیز باید از او طلب کند. این قرض نیکو اشکال مختلفی همچون قرض‌دهی مالی (پول و اوراق بهادار) و قرض‌دهی غیرمالی (طلا، اثاثیه، کالا) بدون سود (بهره) دارد. از این به‌بعد، در این کتاب، «قرض‌الحسنه» در معنای مالی و بانکی آن مورد استفاده قرار خواهد گرفت.

در قرآن، خداوند قرض‌الحسنه را «قرض‌دهی به خودش» و بازگرداندن پاداش و منفعت چندین برابری آن -منظور اصل دارایی قرض داده شده نیست، زیرا قرض‌الحسنه با صدقه تفاوت دارد- به قرض‌دهنده را «بر عهدۀ خودش» بیان می‌کند.

همانطور که گفته شد، در قرآن، همواره پس از واژۀ «قرض»، به منظور تأکید، واژۀ «حسنه» نیز آمده و بر «نیکویی قرض» تأکید کرده است. به‌طورکلی، ترکیب «قرض‌الحسنه» به انحاء مختلف در شش آیه از آیات قرآن -آیۀ 245 سورۀ بقره، آیۀ 12 سورۀ مائده؛ آیۀ 11 و 18 سورۀ حدید؛ آیۀ 17 سورۀ تغابن؛ و آیۀ 20 سورۀ مزمّل- آمده است (جدول 1). ویژگی بارز و چشمگیر تمامی این آیات آن است که خداوند قرض‌الحسنه را «قرض‌دهی به خودش» و بازگرداندن پاداش و منفعت چندین برابری آن به قرض‌دهنده را «بر عهدۀ خودش» بیان می‌کند. در واقع هرآن‌کس که قرض‌الحسنه می‌‌دهد و بابت پرداخت آن سود (بهره) طلب نمی‌کند -و صرفاً مثل مورد قرض را دریافت می‌کند- خداوند با توجه به حکمت و صلاح‌دید خودش، سود آن‌را، اعم از دنیوی و اخروی، به او خواهد داد.

آیۀ 245 سورۀ بقره

مَّن ذَا الَّذِي يُقْرِ‌ضُ اللَّـهَ قَرْ‌ضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَ‌ةً وَاللَّـهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ تُرْ‌جَعُونَ

كيست كه به خدا قرض‌الحسنه دهد تا خدا بر آن چند برابر بيفزايد؟ خدا تنگدستى دهد و توانگرى بخشد و شما به سوى او بازگردانده مى‌شويد.

آیۀ 12 سورۀ مائده

.... وَقَالَ اللَّـهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنتُم بِرُ‌سُلِي وَعَزَّرْ‌تُمُوهُمْ وَ أَقْرَ‌ضْتُمُ اللَّـهَ قَرْ‌ضًا حَسَنًا لَّأُكَفِّرَ‌نَّ عَنكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِ‌ي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ‌ فَمَن كَفَرَ‌ بَعْدَ ذَٰلِكَ مِنكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ

.... و خدا گفت: اگر نماز بخوانيد و زكات بدهيد و به پيامبران من ايمان بياوريد و ياري‌شان كنيد و به خدا قرض‌الحسنه بدهيد، من با شمايم. بدي‌هايتان را مى‌زدايم و شما را به بهشت‌هايى داخل مى‌كنم كه در آن نهرها روان باشد و هر كس از شما كه از آن پس كافر شود، راه راست را گم كرده است.

آیۀ 11 سورۀ حدید

مَّن ذَا الَّذِي يُقْرِ‌ضُ اللَّـهَ قَرْ‌ضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ‌ كَرِ‌يمٌ

كيست كه خدا را قرض‌الحسنه دهد تا براى او دو چندانش كند و او را پاداشى نيكو باشد.

آیۀ 18 سورۀ حدید

إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ وَ أَقْرَ‌ضُوا اللَّـهَ قَرْ‌ضًا حَسَنًا يُضَاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ‌ كَرِ‌يمٌ

خدا به مردان و زنان صدقه‌دهنده‌اى كه به خدا قرض‌الحسنه مى‌دهند، دو چندان پاداش مى‌دهد؛ و نيز آنها را اجرى نيكوست.

آیۀ 17 سورۀ تغابن

إِن تُقْرِ‌ضُوا اللَّـهَ قَرْ‌ضًا حَسَنًا يُضَاعِفْهُ لَكُمْ وَيَغْفِرْ‌ لَكُمْ وَاللَّـهُ شَكُورٌ‌ حَلِيمٌ

اگر به خدا قرض‌الحسنه دهيد براي‌تان دو برابرش خواهد كرد و شما را مى‌آمرزد كه او شكرپذير و بردبار است.

آیۀ 20 سورۀ مزمّل

.... وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَ أَقْرِ‌ضُوا اللَّـهَ قَرْ‌ضًا حَسَنًا وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنفُسِكُم مِّنْ خَيْرٍ‌ تَجِدُوهُ عِندَ اللَّـهِ هُوَ خَيْرً‌ا وَأَعْظَمَ أَجْرً‌ا وَاسْتَغْفِرُ‌وا اللَّـهَ إِنَّ اللَّـهَ غَفُورٌ‌ رَّ‌حِيمٌ

.... و نماز بگزاريد و زكات بدهيد و به خدا قرض‌الحسنه بدهيد و هر خيرى را كه براى خود پيشاپيش بفرستيد، آن را نزد خدا خواهيد يافت و آن پاداش بهتر است و پاداشى بزرگ‌تر است و از خدا آمرزش بخواهيد، زيرا خدا آمرزنده و مهربان است.

 

جدول ‏1. آیات قرآن که در آنها عبارت قرض‌الحسنه بیان شده است (ترجمۀ آیتی).

 

قرض‌الحسنه در نظام بانک‌داری اسلامی

در نظام بانک‌داری اسلامی، «قرض‌‌‌الحسنه عقدي است كه به موجب آن، بانک مبلغ معینی را طبق ضوابط مقرر به اشخاص حقیقی یا حقوقی قرض می‌دهد و قرض‏گيرنده موظف است طبق شرایط تعیین‌شده و در پایان دورۀ مقرر، همان مبلغ را بدون هیچ‌گونه افزایش (سود) یا کاهش (زیان) به اضافۀ کارمزد خدمات به بانک بازگرداند.» قوانین مربوط به تسهیلات و کارمزد خدمات توسط بانک مرکزی تعیین و ابلاغ می‌شود. در این تعریف، «قرض‌الحسنه» صرفاً در معنای «وام بدون سود» بکارگرفته شده است.

 

اهداف قرض‌الحسنه

با توجه به تعریف قرض‌الحسنه در قرآن و نظام بانک‌داری اسلامی، در قرض‌الحسنه، بیش از اهداف مادی و دنیوی، اهداف انسانی و الهی مورد نظر است. با این‌حال، به‌طور مشخص، می‌توان به اهداف زیر اشاره کرد.

  1. کمک به نیازمندان مالی؛
  2. برقراری ارتباط بهتر بین نیازمندان مالی و متمکنین؛
  3. گردش ثروت بین سایر مردم جامعه؛
  4. تقویت اقتصاد ملی؛
  5. حمایت از نیازمندان مالی برای کارآفرینی و ایجاد مشاغل و کسب‌و کارهای جدید با استفاده از تجربه، مهارت و شایستگی خود؛
  6. کاهش یا محو معضل بیکاری در جامعه؛
  7. کاهش یا محو تبعیض‌های اقتصادی و اجتماعی در جامعه؛
  8. ترویج و تقویت فرهنگ نوع‌دوستی و گذشت مالی در جامعه؛
  9. تخصیص منابع مالی به رفع مشکلات و معضل‌های اجتماعی و اقتصادی منطبق با رهنمودهای مورد تأکید خداوند؛
  10. به‌تصویر کشیدن یکی از انسان دوستانه‌ترین رهنمودهای مورد تأکید قرآن در جامعه.

 

تاریخچۀ قرض‌الحسنه در ایران

تعیین تاریخ مشخص آغاز سنت قرض‌الحسنه در ایران امکان‌پذیر نمی‌باشد، اما مطالعات نشان می‌دهد که اولین حرکت عمومی در این زمینه در سال 1317 هجری خورشیدی با تأسیس «صندوق سرمایه‌گذاری اثنی‌عشر»، به همت محمد حشمتی مولایی بر اساس طرح مرحوم آیت الله شاه‌آبادی، صورت پذیرفت. این صندوق با این شرط سپرده‌های مشارکتی مردم را دریافت و به سرمایه‌گذاری اختصاص می‌داد که بخشي از ذخيرۀ اضافي آن در شرايط اضطراري در اختيار نیازمندان واقعي قرض‌الحسنه قرار گيرد.

در ایران، اولین صندوق قرض‌الحسنه به شکل امروزی آن در سال 1348 هجری خورشیدی در مسجد قدیمی لرزادۀ تهران به نام «صندوق قرض‌الحسنه ذخیرۀ جاوید» تأسیس شد. به‌تدریج، صندوق‌های قرض‌الحسنه در دیگر نقاط کشور، به‌ویژه شهرهای مذهبی، تأسیس شدند تا جایی‌که تعداد این صندوق‌ها تا پایان سال 1365 هجری خورشیدی بر 2500 واحد بالغ گشت بود.

اینک در کشور ما، گام‌ها فراتر از صندوق‌های قرض‌الحسنه رفته و بانک‌هایی با فعالیت انحصاری قرض‌الحسنه تحت عنوان «بانک قرض‌الحسنه» نیز شکل گرفته است. امروزه تأسیس و فعالیت سایر بانک‌ها و صندوق‌های قرض‌الحسنه تحت نظارت بانک مرکزی صورت می‌گیرد.

 

بانک‌داری قرض‌الحسنه

در کشور ما، گام‌ها فراتر از صندوق‌های قرض‌الحسنه رفته و بانک‌هایی با فعالیت انحصاری قرض‌الحسنه تحت عنوان «بانک قرض‌الحسنه» نیز شکل گرفته است. این بانک‌ها صرفاً به فعالیت‌های قرض‌الحسنه می‌پردازند. تأسیس و فعالیت صندوق‌ها و بانک‌های قرض‌الحسنه تحت نظارت و دستورالعمل بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران صورت می‌پذیرد.

بانک قرض‌الحسنه صرفاً در قالب عقد قرض‌الحسنه مجاز به افتتاح حساب قرض‌الحسنه ویژه، قرض‌الحسنه سکۀ طلا و قرض‌الحسنه ارزی است. به سپرده‌های مردم نزد این بانک‌ها هیچ سودی تعلق نمی‌گیرد و منابع آنها نیز صرفاً به اعطای وام قرض‌الحسنه اختصاص داده می‌شود. سپردۀ قانونی بانک‌های قرض‌الحسنه نزد بانک مرکزی به میزان 10% است و اصلاح یا تغییر آن نیز با پیشنهاد بانک مرکزی و تصویب مرجع ذیصلاح، امکان‌پذیر خواهد بود. حداکثر نرخ کارمزد تسهیلات اعطایی این بانک‌ها برابر با 4% است. البته بانک قرض‌الحسنه می‌تواند کلیۀ خدمات بانکی مانند صدور انواع حواله یا کارت قرض‌الحسنه که در نتیجۀ آن هیچ‌گونه تعهدی برای استفاده از منابع بانک ایجاد نشود را با نرخ کارمزد مشابه با نرخ کارمزد تعیین‌شده برای سایر بانک‌ها انجام دهد. در فصول بعد این دستورالعمل‌ها به‌تفصیل بیان خواهند شد.

 

محمد انصاری

من به عنوان طراح و برنامه نویس در شرکت توسن در حوزه ی بانکداری فعالیت می کنم. بیشتر زمانم رو به مطالعه پیرامون طراحی نرم افزار اختصاص میدم. همچنین علاقه ی زیادی به فعالیت های ورزشی دارم و زمان کافی به ورزش اختصاص می دهم.

نظرات 0
برای ارسال دیدگاه وارد حساب کاربری خود شوید.

ورود به حساب کاربری ایجاد حساب کاربری
محمد انصاری
تسهیلات بانکی - قرض الحسنه
زیگماوب